واکسن آنفلوانزا در ایران ۱۴۰۵؛ چرا داروخانه‌ها خالی‌اند؟

با نزدیک شدن به فصل پاییز و افزایش بیماری‌های تنفسی، واکسن آنفلوانزا به یکی از دغدغه‌های اصلی مردم ایران تبدیل شده است. این واکسن که هر ساله برای پیشگیری از ابتلا به ویروس‌های فصلی آنفلوانزا تجویز می‌شود، امسال با چالش‌های بی‌سابقه‌ای در زمینه تأمین و توزیع مواجه است. از یک سو، تولید داخلی این واکسن به طور کامل متوقف شده و از سوی دیگر، واردات آن با موانع جدی ناشی از #تحریم‌ها و مشکلات انتقال ارز روبرو شده است. در این شرایط، بسیاری از گروه‌های پرخطر از جمله سالمندان، زنان باردار، بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای و کادر درمان، در آستانه فصل سرما با نگرانی شدیدی درباره دسترسی به این محصول حیاتی روبرو هستند. در این مطلب جامع، به بررسی کامل وضعیت واکسن آنفلوانزا در ایران در پاییز ۱۴۰۵، دلایل کمبود، قیمت‌ها، پوشش #بیمه و چشم‌انداز آینده این داروی استراتژیک می‌پردازیم.

واکسن آنفلوانزا چیست و چگونه از بدن در برابر ویروس محافظت می‌کند؟

واکسن آنفلوانزا یک فرآورده بیولوژیک است که با تحریک سیستم ایمنی بدن، آنتی‌بادی‌های لازم برای مقابله با ویروس‌های آنفلوانزا را تولید می‌کند. این واکسن معمولاً به صورت تزریقی (عضلانی) تجویز می‌شود و حاوی سویه‌های غیرفعال یا ضعیف‌شده ویروس است که قادر به ایجاد بیماری نیستند، اما بدن را برای شناسایی و مبارزه با ویروس واقعی آماده می‌کنند.
سازمان جهانی بهداشت هر ساله بر اساس پیش‌بینی‌های خود از سویه‌های در گردش ویروس آنفلوانزا، ترکیب واکسن آنفلوانزا را تعیین می‌کند. به همین دلیل، واکسن هر سال با سال قبل متفاوت است و استفاده از واکسن‌های سال گذشته برای فصل جدید توصیه نمی‌شود، زیرا ویروس آنفلوانزا مدام دچار جهش می‌شود و سویه‌های جدیدی ظاهر می‌شوند.
واکسن آنفلوانزا در دو نوع اصلی سه‌ظرفیتی (حاوی سه سویه ویروس) و چهارظرفیتی (حاوی چهار سویه) تولید می‌شود. نوع چهارظرفیتی که پوشش گسترده‌تری دارد، در سال‌های اخیر بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. این واکسن برای اکثر افراد بالای شش ماه توصیه می‌شود و بهترین زمان تزریق آن در ایران، با توجه به الگوی فصلی بیماری، از اوایل شهریور تا نیمه اول مهرماه است تا بدن فرصت کافی برای تولید آنتی‌بادی قبل از اوج شیوع بیماری را داشته باشد.
اثربخشی واکسن آنفلوانزا بسته به سن و وضعیت سلامتی فرد، بین ۴۰ تا ۶۰ درصد متغیر است، اما حتی در صورت ابتلا به بیماری، شدت علائم در افرادی که واکسن زده‌اند به مراتب کمتر است و خطر بستری شدن در بیمارستان و مرگ و میر ناشی از آنفلوانزا به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. برای گروه‌های پرخطر مانند سالمندان و بیماران قلبی، تزریق این واکسن نه یک توصیه، بلکه یک ضرورت حیاتی محسوب می‌شود.

افرادی که واکسن آنفلوانزا برای آنها مجاز نیست؛ موارد منع مصرف

اگرچه واکسن آنفلوانزا برای عموم مردم بی‌خطر و مؤثر است، اما برخی افراد نباید این واکسن را تزریق کنند یا باید قبل از تزریق با پزشک خود مشورت نمایند. افرادی که به تخم‌مرغ حساسیت شدید دارند (واکنش آنافیلاکسی)، در گذشته به واکسن آنفلوانزا واکنش آلرژیک شدید نشان داده‌اند، یا به هر یک از ترکیبات واکسن حساسیت دارند، معمولاً از تزریق این واکسن منع می‌شوند.
نوزادان زیر شش ماه نیز به دلیل عدم تکامل کامل سیستم ایمنی، نباید واکسن آنفلوانزا دریافت کنند. همچنین افرادی که در زمان تزریق واکسن، تب بالا یا بیماری حاد دارند، بهتر است تزریق را تا بهبودی کامل به تأخیر بیندازند. سابقه ابتلا به سندرم گیلن-باره (یک اختلال عصبی نادر) در عرض شش هفته پس از دریافت واکسن قبلی، یکی دیگر از موارد منع مصرف نسبی این واکسن محسوب می‌شود که نیاز به مشورت با پزشک دارد.
زنان باردار در سه‌ماهه اول بارداری باید با نظر پزشک متخصص اقدام به تزریق واکسن آنفلوانزا کنند، هرچند که بسیاری از متخصصان بر بی‌خطری و حتی ضرورت این واکسن در دوران بارداری تأکید دارند، زیرا ابتلا به آنفلوانزا در دوران بارداری می‌تواند عوارض جدی برای مادر و جنین ایجاد کند. افرادی که به لاتکس حساسیت دارند نیز باید در انتخاب نوع واکسن (به ویژه واکسن‌های ویال‌دار) دقت کنند، زیرا ممکن است درپوش برخی ویال‌ها حاوی لاتکس باشد.
در نهایت، افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند (به دلیل بیماری یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی) باید قبل از تزریق واکسن آنفلوانزا با پزشک خود مشورت کنند، هرچند که این گروه از افراد جزو اولویت‌های اصلی دریافت واکسن محسوب می‌شوند، اما نوع و زمان تزریق ممکن است برای آنها متفاوت باشد.

واکسن‌های مرسوم آنفلوانزا در ایران؛ از برندهای اروپایی تا تولید داخلی

در سال‌های اخیر، واکسن آنفلوانزا در ایران از منابع مختلفی تأمین می‌شد. برندهای وارداتی محبوب شامل واکسن چهارظرفیتی هلندی «اینفلوواک تترا» (INFLUVAC TETRA) و واکسن چهارظرفیتی فرانسوی «تترا گریپ» (Tetra Grip) ساخت شرکت سانوفی بودند که به دلیل کیفیت بالا و اثربخشی مطلوب، مورد استقبال گسترده مردم قرار می‌گرفتند.
علاوه بر واکسن‌های اروپایی، واکسن آنفلوانزا ایرانی با نام تجاری «فلوگارد» (Fluguard) از سال ۱۴۰۰ وارد بازار شد. این واکسن که یک فرآورده نوترکیب و از نسل جدید واکسن‌های آنفلوانزا محسوب می‌شود، با فناوری پیشرفته و در مؤسساتی مانند شرکت برکت تولید می‌شد. واکسن فلوگارد چهارظرفیتی بود و برای افراد بالای ۱۸ سال قابل استفاده بود و به دلیل قدرت ایمنی‌زایی بالاتر، گزینه مناسبی برای سالمندان به شمار می‌رفت.
در سال‌های گذشته، سالانه حدود سه میلیون دوز واکسن آنفلوانزا وارد کشور می‌شد و در کنار آن، تولید داخلی نیز بخشی از نیاز بازار را تأمین می‌کرد. با این حال، در سال ۱۴۰۴ پیش‌بینی می‌شد حدود ۲۴۰ هزار دوز واکسن ایرانی و حدود یک میلیون دوز واکسن وارداتی از فرانسه و هلند توزیع شود. متأسفانه در سال جاری (۱۴۰۵)، نه تنها واکسن‌های اروپایی به کشور وارد نشده‌اند، بلکه تولید داخلی نیز به طور کامل متوقف شده است و تنها تعداد محدودی واکسن چینی (سینوفارم) قرار است جایگزین آنها شود که استقبال چندانی از این برند در میان مردم وجود ندارد.
نکته مهم در مورد واکسن آنفلوانزا این است که هر ساله سویه‌های ویروسی تغییر می‌کنند و به همین دلیل، واکسن هر سال بر اساس سویه‌های جدید تولید می‌شود. به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، سوش جدید آنفلوانزا طی هر سال به سوش‌های گذشته اضافه می‌شود و نیاز است که واکسن بر اساس سوش‌های جدید تأمین شود. بنابراین واکسن‌های سال گذشته برای سال جاری اثربخشی لازم را ندارند و نمی‌توان از آنها استفاده کرد.

قیمت واکسن آنفلوانزا در ایران؛ حذف ارز ترجیحی و افزایش چشمگیر هزینه‌ها

قیمت واکسن آنفلوانزا در سال ۱۴۰۵ با افزایش بی‌سابقه‌ای همراه بوده است. دلیل اصلی این افزایش قیمت، حذف ارز ترجیحی (۴۲۰۰۰ تومانی) از این محصول و تأمین آن با نرخ ارز آزاد است. رئیس سازمان غذا و دارو اعلام کرده است که با حذف ارز ترجیحی، واکسن آنفلوانزا با نرخ ارز آزاد تأمین می‌شود و قیمت آن در حال حاضر حدود ۹۲۰ هزار تومان تعیین شده است. این در حالی است که قیمت محموله‌های بعدی نیز ممکن است با توجه به نرخ روز ارز، متغیر باشد.
برای مقایسه، سال گذشته قیمت هر دوز واکسن آنفلوانزا حدود ۳۰۰ هزار تومان بود و در سال‌های قبل‌تر، قیمت واکسن داخلی حدود ۲۶۰ هزار تومان و واکسن خارجی حدود ۲۵۰ تا ۲۹۶ هزار تومان تعیین می‌شد. افزایش قیمت تقریباً سه‌برابری در طول یک سال، بسیاری از خانواده‌ها را با مشکل تأمین هزینه این واکسن مواجه کرده است، به ویژه اینکه این واکسن برای خانواده‌های دارای چندین عضو پرخطر (سالمندان و بیماران) ممکن است هزینه‌ای چند میلیون تومانی را تحمیل کند.
در مورد واکسن آنفلوانزا ایرانی (فلوگارد) نیز باید گفت که این محصول یک فرآورده نوترکیب و از نسل جدید واکسن‌هاست که در دنیا جزو واکسن‌های گران‌قیمت محسوب می‌شود و قیمت آن بر اساس رفرنس‌های جهانی تعیین شده است. همچنین، افزایش هزینه حمل یک کانتینر دارو از حدود دو تا سه هزار دلار به حدود ۳۰ هزار دلار، یکی دیگر از عواملی است که به افزایش نهایی قیمت واکسن آنفلوانزا در بازار ایران دامن زده است.
بر اساس اعلام مسئولان، واکسن آنفلوانزا به دلیل تأمین با ارز اشخاص، بسته به روز ورود به کشور قیمت‌گذاری می‌شود و محموله‌های بعدی ممکن است با قیمت‌های متفاوتی عرضه شوند. این نوسان قیمت، برنامه‌ریزی برای خرید این واکسن را برای خانواده‌ها دشوارتر کرده است.

پوشش بیمه واکسن آنفلوانزا؛ چه میزان از هزینه توسط بیمه‌ها پوشش داده می‌شود؟

یکی از سؤالات مهم درباره واکسن آنفلوانزا، میزان پوشش بیمه‌ای آن است. در سال‌های گذشته، این واکسن عمدتاً به صورت آزاد و بدون پوشش بیمه‌ای عرضه می‌شد، اما با افزایش چشمگیر قیمت، بحث پوشش بیمه‌ای بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس گزارش‌های موجود، برخی بیمه‌های تکمیلی، واکسن آنفلوانزا را تحت پوشش خود قرار داده‌اند و در بازه زمانی مشخصی (معمولاً از شهریور تا پایان آبان) تا سقف یک میلیون ریال (یکصد هزار تومان) برای هر بیمه‌شده، هزینه آن را تقبل می‌کنند.
بیمه سلامت و بیمه تأمین اجتماعی نیز قول داده‌اند که بیماران خاص را تحت پوشش بیمه قرار دهند تا در صورت عدم توانایی مالی، بتوانند واکسن آنفلوانزا را دریافت کنند. با این حال، سهمی که بیمه سلامت پرداخت می‌کند، نسبت به هزینه کلی واکسن (حدود ۹۲۰ هزار تومان) پایین است و مابقی باید از جیب بیمار پرداخت شود. به عبارت دیگر، پوشش بیمه‌ای موجود تنها بخش ناچیزی از هزینه گزاف واکسن آنفلوانزا را جبران می‌کند و بار مالی سنگین همچنان بر دوش مردم باقی مانده است.
گروه‌های پرخطر مانند سالمندان، بیماران خاص و کادر درمان که در اولویت دریافت واکسن آنفلوانزا قرار دارند، در برخی موارد می‌توانند این واکسن را به صورت رایگان از مراکز بهداشتی دولتی دریافت کنند. با این حال، در شرایط کمبود شدید فعلی، حتی این گروه‌ها نیز با مشکل دسترسی مواجه هستند و وعده‌های پوشش بیمه‌ای در عمل، به دلیل نبود خود واکسن در داروخانه‌ها، چندان کارگشا نیست.
به نظر می‌رسد با توجه به افزایش قیمت واکسن آنفلوانزا و فشار اقتصادی ناشی از آن، نیاز به بازنگری در سیاست‌های بیمه‌ای و افزایش سهم پوشش این واکسن برای گروه‌های آسیب‌پذیر، بیش از گذشته احساس می‌شود.

کمبود و نایاب شدن واکسن آنفلوانزا در ایران؛ بحرانی بی‌سابقه در پاییز ۱۴۰۵

وضعیت فعلی واکسن آنفلوانزا در ایران در پاییز ۱۴۰۵، یک بحران تمام‌عیار در نظام تأمین داروی کشور محسوب می‌شود. بر اساس گزارش‌های شهریور ۱۴۰۵، واکسن آنفلوانزا در داروخانه‌های کشور موجود نیست و پیش‌بینی می‌شود تا پایان مهرماه نیز توزیع نشود. سخنگوی انجمن داروسازان ایران، هادی احمدی، بارها بر عدم وجود واکسن در داروخانه‌ها تأکید کرده و اعلام کرده است که «به‌طور قطع تا مهر نمی‌رسد».
دلایل اصلی این کمبود شدید واکسن آنفلوانزا را می‌توان در سه عامل اصلی خلاصه کرد. نخست، تحریم‌ها و بسته شدن مسیرهای ارسال کالا که از ماه‌ها پیش مانع از ثبت سفارش و واردات به موقع واکسن توسط سازمان غذا و دارو شده است. دوم، تأخیر در سفارش‌دهی؛ سفارش واکسن آنفلوانزا باید ۶ تا ۸ ماه قبل از فصل تزریق (یعنی اوایل سال) انجام شود تا تولیدکنندگان بتوانند بر اساس سویه‌های جدید ویروس، آن را تولید کنند. به دلیل مشکلات فوق، این سفارش‌دهی به موقع انجام نشده است. سوم، توقف تولید داخلی؛ واکسن آنفلوانزا ایرانی (فلوگارد) که از سال ۱۴۰۰ وارد بازار شده بود، امسال تولید و عرضه نمی‌شود و دلایل آن استقبال پایین مردم، قیمت‌گذاری نامناسب و باقی ماندن و خسارت سنگین تولیدکننده در سال‌های گذشته ذکر شده است.
عواقب این کمبود واکسن آنفلوانزا بسیار گسترده است. تنها تعداد بسیار محدودی واکسن، آن هم صرفاً برای بیماران صعب‌العلاج، زنان باردار و کادر درمان وارد شده است و عملاً سهم قابل توجهی از مردم از دسترسی به واکسن محروم هستند. بهترین زمان تزریق واکسن در ایران، شهریور و نیمه اول مهرماه است و با توجه به کمبود فعلی، احتمال از دست رفتن این زمان طلایی وجود دارد. همچنین، واکسن آنفلوانزا تنها یک سال تاریخ مصرف دارد و به دلیل تغییر سالانه و جهش ویروس، واکسن‌های سال گذشته برای سال آینده اثربخشی ندارند.
بر اساس اطلاعات موجود، سالانه حدود سه تا سه و نیم میلیون دوز واکسن آنفلوانزا از طریق واردات و تولید داخلی تأمین می‌شد، اما امسال به دلیل مشکلات موجود، تنها تعداد بسیار محدودی واکسن تأمین شده است. نخستین محموله واکسن آنفلوانزا شامل حدود ۴۰۰ هزار دوز از تولیدات شرکت سینوفارم چین قرار است به‌زودی وارد کشور شود، اما توزیع آن پیش از مهرماه انجام نخواهد شد. از واکسن‌های هلندی و فرانسوی که در سال‌های گذشته بخشی از نیاز بازار را تأمین می‌کردند، هنوز خبری نیست و شرکت‌های اروپایی تاکنون به دلایل مختلف در ارسال این محصولات با ایران همکاری نکرده‌اند.
وزیر بهداشت، محمدرضا ظفرقندی، اعلام کرده است که تلاش برای تهیه واکسن آنفلوانزا ادامه دارد، اما قول بی‌مورد نمی‌دهد و این موضوع به وضعیت محاصره‌ها و تحریم‌ها بستگی دارد. همچنین یکی از راهکارهای جبران این کمبود، واردات واکسن از برندهای دیگر نظیر محصولات چینی است، هرچند که تقاضای عمومی برای این برندها نسبت به واکسن‌های اروپایی، به ویژه انواع فرانسوی و هلندی، کمتر است. در صورت واردات واکسن‌های چینی به عنوان جایگزین، معمولاً از این برندها استقبال نمی‌شود و مردم بیشتر برندهای اروپایی را ترجیح می‌دهند.
نگرانی شدید مردم با نزدیک شدن به فصل سرما، به ویژه در میان گروه‌های پرخطر (سالمندان، زنان باردار، بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای، افراد دارای ضعف سیستم ایمنی و کادر درمان) به شدت افزایش یافته است. بی‌اعتمادی به واکسن آنفلوانزا ایرانی نیز یکی از دلایل توقف تولید آن در سال‌های گذشته ذکر شده است و این در حالی است که ایران در مقطعی دومین سازنده واکسن آنفلوانزای نوترکیب در دنیا بود.
در مجموع، بحران واکسن آنفلوانزا در ایران در پاییز ۱۴۰۵، نمادی از چالش‌های گسترده‌تر نظام سلامت کشور در مواجهه با تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی است. از دست رفتن زمان طلایی واکسیناسیون، افزایش قیمت‌ها و عدم اطمینان از تأمین واکسن‌های باکیفیت، همگی دست به دست هم داده‌اند تا یکی از سخت‌ترین فصل‌های پیشگیری از آنفلوانزا در سال‌های اخیر رقم بخورد. امید است که با رفع موانع موجود و برنامه‌ریزی بهتر برای سال‌های آینده، بتوان از تکرار این بحران جلوگیری کرد و دسترسی همه گروه‌های نیازمند به واکسن آنفلوانزا را فراهم نمود.