پشتوانه طلای دیجیتال کجاست؟ نگاهی به بحران خالیفروشی در بازار طلای آنلاین ایران
بازار پلتفرمهای آنلاین طلا در ایران با وجود رشد چشمگیر، با ریسکهای جدی مانند خالیفروشی، نبود پشتوانه فیزیکی، کلاهبرداری و حملات سایبری مواجه است. در سه سال اخیر، ۵۰۸ پرونده کلاهبرداری تشکیل شده و یک پلتفرم به دلیل ۲۰۰ هزار مورد خالیفروشی جمعآوری شده است. بیش از ۵۰۰ پلتفرم فاقد پشتوانه نیز تعطیل شدهاند. نبود سامانه نظارتی برخط بانک مرکزی و بلاتکلیفی در صدور مجوزها، این ریسکها را تشدید کرده است. کاربران باید با انتخاب پلتفرمهای دارای مجوز، استفاده از رمزهای عبور قوی، احراز هویت دو مرحلهای و پرهیز از کلیک روی لینکهای مشکوک، از سرمایه خود محافظت کنند. راهاندازی سامانه نظارتی و شفافسازی ذخایر طلا، کلید توسعه پایدار این بازار است.
خرید و فروش آنلاین طلا در ایران طی سالهای اخیر با رشد چشمگیری مواجه شده و میلیونها کاربر را به سمت خود جذب کرده است. با این حال، در پس ظاهر صیقلی اپلیکیشنها و تبلیغات گسترده، خطراتی جدی کمین کرده است که میتواند سرمایه کاربران را یکشبه نابود کند. مهمترین این خطرات، پدیده «خالیفروشی» است؛ یعنی فروش طلایی که هیچ پشتوانه فیزیکی در خزانه ندارد و صرفاً یک عدد روی صفحه نمایش است. معاون پلیس فتا به تازگی اعلام کرده است که از زمان آغاز فعالیت پلتفرمهای آنلاین طلا، ۵۰۸ پرونده کلاهبرداری در این حوزه تشکیل شده است. یک پلتفرم به تنهایی با حدود ۲۰۰ هزار مورد خالیفروشی جمعآوری شده است. این آمار هشداردهنده نشان میدهد که بازار طلای دیجیتال ایران با بحرانی جدی در حوزه اعتماد و امنیت سرمایهگذاران روبهرو است.
خالیفروشی؛ بزرگترین تهدید برای سرمایه کاربران پلتفرمهای آنلاین طلا
خالیفروشی در بازار آنلاین طلا زمانی رخ میدهد که یک پلتفرم، طلایی را به مشتری میفروشد که در لحظه معامله، مالکیت فیزیکی آن را در اختیار ندارد یا مقدار آن در خزانه کمتر از تعهدات ایجاد شده است. برای درک بهتر این مفهوم، یک مثال ساده را در نظر بگیرید: اگر پلتفرمی در مجموع ۱۰۰ کیلوگرم طلا به کاربران خود فروخته باشد (تعهد)، اما در خزانههای مورد تأیید تنها ۷۰ کیلوگرم طلا داشته باشد (دارایی)، این پلتفرم دچار ۳۰ کیلوگرم «کسری پشتوانه» شده است. در این حالت، ۳۰ درصد از دارایی کاربران، صرفاً یک عدد مجازی روی صفحه نمایش است و هیچ پشتوانه فیزیکی ندارد. تفاوت میان «مالکیت طلا» و «طلب طلا»، همان مرزی است که خالیفروشی در آن شکل میگیرد و کاربران اغلب از این تفاوت بیخبرند.
عضو هیأترئیسه کمیسیون تخصصی طلا و جواهر با اشاره به ابعاد این بحران اعلام کرده است که در یک سال گذشته، بیش از ۵۰۰ پلتفرم و وبسایت فعال در زمینه خرید و فروش طلای آبشده در فضای مجازی شناسایی شدهاند که بهاصطلاح به «خالیفروشی» طلا میپرداختند. این پلتفرمها از مردم وجه دریافت میکردند، در حالیکه هیچگونه طلای واقعی یا پشتوانهای برای فروش در اختیار نداشتند. در نتیجه، فعالیت این پلتفرمها متوقف شده است. با وجود این برخوردها، هنوز نگرانیهای جدی درباره پلتفرمهایی وجود دارد که پیش از راهاندازی سامانه نظارتی (در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴) طلا فروختهاند و احتمالاً مرتکب خالیفروشی شدهاند؛ تکلیف این تعهدات و طلای فروختهشده همچنان نامشخص است.
ریسک پشتوانه فیزیکی؛ وقتی طلای دیجیتال بیپشتوانه میشود
یکی از مهمترین دغدغههای کاربران خرید و فروش آنلاین طلا، اطمینان از وجود پشتوانه فیزیکی برای طلای خریداریشده است. در پلتفرمهای مطرح جهانی مانند پکس گلد (PAXG) و تتر گلد (XAUT)، شفافیت کامل در مورد ذخایر طلا وجود دارد، اما در ایران، وضعیت به مراتب پیچیدهتر است. برخی پلتفرمها مانند «داریک»، «ملیگلد» و «همراهگلد» مجموعاً ۳۸۱ کیلوگرم طلا بهعنوان پشتوانه اعلام کردهاند که در صفحه نخست وبسایتهای آنها درج شده است، اما این اعداد بهروزرسانی میشوند و شفافیت کامل در مورد آنها وجود ندارد.
بانک کارگشایی که به عنوان یکی از خزانهداران اصلی پلتفرمها محسوب میشود، حاضر به تأیید عیار و کیفیت طلاهای به ودیعهگذاشته شده نیست. این مسئله، نگرانیهای جدی درباره اصالت طلای خریداریشده توسط کاربران ایجاد کرده است. در مقابل، بانک سامان از ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ مجاز به ارائه خدمات خزانهداری شمش طلا و نقره به سکوهای خرید و فروش برخط شده است. همچنین، برخی پلتفرمها مانند «طلاسی» با بیمه کوثر همکاری کردهاند تا زنجیره نگهداری در خزانه تا تحویل فیزیکی را تحت پوشش بیمه قرار دهند. با این حال، این اقدامات هنوز نتوانسته است اعتماد کامل کاربران را جلب کند و ریسک پشتوانه همچنان یکی از چالشهای اساسی این بازار محسوب میشود.
۵۰۸ پرونده کلاهبرداری و جمعآوری یک پلتفرم با ۲۰۰ هزار خالیفروشی
معاون پلیس فتا در همایش تخصصی پلتفرمهای آنلاین طلا «زرآتی؛ از خاک تا طلا» با اشاره به وضعیت جرایم در این حوزه اظهار کرد: طی ۳ سال گذشته، از زمان آغاز فعالیت عمومی نخستین پلتفرم طلای آنلاین تاکنون، ۵۰۸ پرونده در حوزه جرایم کلاهبرداری تشکیل شده است. وی افزود که یک پلتفرم به دلیل خالیفروشی جمعآوری شد و حدود ۲۰۰ هزار مورد خالیفروشی در آن وجود داشت. هرچند رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی later اعلام کرد که عدد ۲۰۰ هزار مربوط به تعداد کاربران آن پلتفرم بوده و خالیفروشی به این تعداد صحت ندارد، اما اصل وقوع خالیفروشی در این پلتفرم و جمعآوری آن مورد تأیید است.
معاون پلیس فتا تأکید کرد که حدود ۶۰ درصد این پروندهها را میتوان با داشتن یک سیستم احراز هویت درست و سامانه تشخیص تقلب که بتواند پیش از وقوع جرم آن را شناسایی کند، پیشگیری کرد. وی شیوه وقوع بخش قابل توجهی از جرایم را تشریح کرد و گفت: در قالب بسیاری از این جرایم، یک کارت یا دستگاه آلوده میشود که غالباً از طریق لینک آلوده اتفاق میافتد؛ سپس از آن دستگاه به اینترنتبانک دسترسی پیدا میکنند و از طریق اینترنتبانک، کیف پولی را در یکی از پلتفرمهایی که نقدشوندگی بالایی دارد، شارژ و پس از آن اقدام به برداشت میکنند.
حملات سایبری و ضعفهای امنیتی؛ تهدیدی دیگر برای سرمایه کاربران
علاوه بر خالیفروشی و کلاهبرداری، حملات سایبری نیز یکی از چالشهای جدی پلتفرمهای آنلاین طلا محسوب میشود. معاون پلیس فتا اعلام کرد که در بازه زمانی ۳ ساله، ۸ حمله سایبری به حدود ۳۰ پلتفرم طلا وارد شده است. نکته نگرانکننده این است که ۶ مورد از این حملات از بدیهیاتی بوده که میتوانستیم رعایت کنیم، اما رعایت نشده بود. این حملات از مواردی مانند استفاده از رمز عبور ضعیف، ذخیره کردن رمز عبور روی مرورگر، پیکربندیهای نامناسب، در معرض اینترنت قرار گرفتن سرویسهای حساس، نداشتن احراز هویت چندمرحلهای روی سرویسهای حیاتی و بهروزرسانی نکردن سرویسها ناشی میشده است.
معاون پلیس فتا راهکار مقابله با این حملات را استفاده از «لایوچک» عنوان کرد و گفت: اجرای این روش هزینه دارد و ممکن است فرایند ورود کاربران را زمانبر کند، اما در حال حاضر یکی از راهکارهای مقابله با حسابهای اجارهای است. همچنین، وی تأکید کرد که پلتفرمها باید اطلاعات کاربران خود را هر روز بکآپ بگیرند و به اینترنت متصل نکنند و خارج از دیتاسنتر نگهداری کنند، چرا که در زمان جنگ ۳ تا از دیتاسنترهای ما تخریب شد و تا بازگشت داراییهای آنها، زمان برد.
نبود سامانه نظارتی برخط و بلاتکلیفی مجوزها
یکی از دلایل اصلی گسترش خالیفروشی و کلاهبرداری در پلتفرمهای آنلاین طلا، نبود سامانه نظارتی برخط و کارآمد است. رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی با اشاره به ضوابط مصوب هیئت وزیران در آبانماه ۱۴۰۴ درباره فعالیت سکوهای فروش برخط طلا، اظهار کرد: طبق این ضوابط، پلتفرمها باید به سامانه نظارتی بانک مرکزی متصل شوند؛ اما با وجود گذشت حدود ۱۵ ماه از طرح و پیگیری این موضوع، این سامانه هنوز راهاندازی نشده است. وی افزود که بیش از ۲۰۰ درخواست مجوز سکوهای طلا در انتظار تأییدیه بانک مرکزی تعلیق شدهاند.
بانک مرکزی نسخه اولیه سامانه ناظر بر معاملات برخط طلا و نقره را طراحی و پیادهسازی کرده و این سامانه در مرحله انجام آزمونهای نهایی امنیتی قرار دارد. بر اساس اعلام بانک مرکزی، این سامانه به شکل قابل توجهی از بروز تخلفاتی مانند خالیفروشی در پلتفرمها جلوگیری کرده و شفافیت معاملات را افزایش میدهد. در معماری این سامانه، پس از ثبت درخواست خرید، پلتفرم موظف است برای انجام معامله، تأییدیه لازم را از سامانه ناظر دریافت کند. سامانه ناظر، درخواست دریافتشده را بررسی و در صورت مجاز بودن، پس از تأیید تراکنش، یک کد یکتای معاملاتی را برای سکو صادر و این کد را برای کاربر نیز ارسال میکند. با دریافت این کد یکتا، کاربر میتواند بهصورت مستمر و برخط در پنل مربوطه، وضعیت و اصالت معامله خود را در سامانه ناظر بررسی و پیگیری کند. عدم دریافت کد یکتای سامانه توسط کاربر به معنای عدم اصالت عملیات فروش یا بازخرید است.
با وجود طراحی این سامانه، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی از راهاندازینشدن آن انتقاد کرده و گفته است که در نبود سامانه برخط، نظارت بر پلتفرمهای بزرگ فروش طلا بهصورت دستی انجام میشود. اتحادیه با همکاری پلیس فتا، پلیس امنیت اقتصادی و پلیس اماکن، بهصورت حضوری از سکوهای بزرگ استعلام میگیرد تا میزان تعهدات و موجودی آنها را بررسی کند؛ اما این روش دشوار و فاقد کارایی نظارت سیستمی است. در همین حال، فعالسازی مجدد فرآیند صدور مجوز برای پلتفرمهای آنلاین طلا از دوم خرداد ۱۴۰۵ آغاز شده است، اما به دلیل راهاندازینشدن سامانه نظارتی، این فرآیند با کندی و بلاتکلیفی مواجه است.
ریسک نقدشوندگی در شرایط بحرانی
یکی دیگر از چالشهای جدی پلتفرمهای آنلاین طلا، ریسک شدید در قدرت نقدشوندگی در زمانهای خاص و بهعبارتی بحران است. در شرایط بحرانی مانند جنگ یا #تحریمهای شدید، قدرت نقدشوندگی این ابزار معاملاتی به حد قابل توجهی کاهش مییابد. کاربران در این شرایط ممکن است نتوانند به سرعت طلای خود را به پول نقد تبدیل کنند یا با محدودیت در برداشت سرمایه مواجه شوند. این ریسک به ویژه برای کاربرانی که سرمایهگذاریهای کوتاهمدت انجام میدهند، بسیار حائز اهمیت است و باید پیش از هرگونه سرمایهگذاری در پلتفرمهای آنلاین طلا، به این موضوع توجه داشته باشند.
چگونه از سرمایه خود در برابر کلاهبرداری محافظت کنیم؟
با توجه به ریسکهای متعدد پلتفرمهای آنلاین طلا، کاربران باید اقدامات احتیاطی لازم را برای محافظت از سرمایه خود انجام دهند. اولین و مهمترین اقدام، انتخاب پلتفرمهای دارای مجوز و مورد تأیید #بانک_مرکزی است. کاربران باید پیش از هرگونه سرمایهگذاری، از اعتبار و مجوزهای پلتفرم مورد نظر اطمینان حاصل کنند و از پلتفرمهای بدون مجوز که در فضای مجازی تبلیغ میشوند، به شدت پرهیز کنند. همچنین، کاربران باید رمزهای عبور قوی و منحصربهفرد برای حسابهای خود انتخاب کنند و از ذخیره کردن رمز عبور روی مرورگر خودداری کنند.
استفاده از احراز هویت دو مرحلهای نیز یکی از راهکارهای مؤثر برای افزایش امنیت حساب کاربری است. کاربران باید از کلیک بر روی لینکهای ناشناس و مشکوک خودداری کنند، چرا که بسیاری از حملات سایبری از طریق لینکهای آلوده اتفاق میافتد. همچنین، کاربران باید بهطور منظم وضعیت حساب خود را بررسی کنند و در صورت مشاهده هرگونه تراکنش مشکوک، بلافاصله به پلتفرم مربوطه و پلیس فتا گزارش دهند. در نهایت، کاربران باید از پلتفرمهایی که اطلاعات شفافی درباره پشتوانه طلای خود ارائه نمیدهند، فاصله بگیرند و تنها به پلتفرمهایی اعتماد کنند که موجودی طلای خود را بهصورت شفاف و بهروز اعلام میکنند.