چرا عمان به مهمترین شریک تجاری ایران در خلیج فارس تبدیل میشود؟
خلاصه: روابط تجاری ایران با چهار کشور عمان، امارات، قطر و بحرین الگویی بسیار نامتوازن دارد. امارات با حدود ۳۰ میلیارد دلار بزرگترین شریک تجاری ایران در منطقه است، اما تعلیق تجارت از سوی این کشور در ۲۰۲۶ آسیبپذیری این وابستگی را آشکار کرد. ایران و عمان با موافقتنامه تجارت ترجیحی و هدفگذاری ۲۰ میلیارد دلاری، به شریک استراتژیک و امنتری تبدیل شدهاند. قطر با تجارتی حدود ۲۶۵ میلیون دلار روند رو به رشدی دارد و بحرین با سهم ۰.۰۱ درصدی، حاشیهایترین شریک تجاری ایران در منطقه است.
مقایسه ارتباطات تجاری ایران با عمان، قطر، بحرین و امارات
روابط تجاری ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس یکی از مهمترین محورهای سیاست اقتصادی و دیپلماسی منطقهای تهران محسوب میشود. در میان این کشورها، ایران و عمان به عنوان یک شریک استراتژیک و قابل اعتماد در سالهای اخیر جایگاه ویژهای یافتهاند و حجم مبادلات دوجانبه روندی صعودی داشته است. در مقابل، امارات متحده عربی به عنوان بزرگترین شریک تجاری ایران در منطقه، نقشی بیبدیل اما آسیبپذیر ایفا میکند. قطر نیز با وجود نزدیکی جغرافیایی، حجم تجارت محدودتری با ایران دارد، و بحرین در پایینترین سطح مبادلات قرار گرفته است. این مقاله به بررسی و مقایسه دقیق مراودات تجاری ایران با این چهار کشور میپردازد و آمار، ترکیب کالایی، چارچوبهای همکاری و چشمانداز آینده هر یک را تحلیل میکند.
ایران و عمان؛ شریک استراتژیک و رو به رشد
روابط تجاری ایران و عمان در سالهای اخیر با شتاب قابل توجهی گسترش یافته است. بر اساس دادههای مرکز ملی آمار و اطلاعات عمان، حجم تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۴ با رشد ۵۲ درصدی نسبت به سال قبل به حدود ۱.۳۳ میلیارد دلار معادل ۵۱۲.۱ میلیون ریال عمان رسید. این رشد چشمگیر نشاندهنده تقویت روزافزون همکاریهای اقتصادی دو کشور است. در ادامه همین روند، حجم تجارت ایران و عمان در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۵ به ۱.۳۵ میلیارد دلار رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۴ درصد افزایش داشته است. صادرات غیرنفتی ایران به عمان نیز در این بازه به حدود ۵۰۰ #میلیون_دلار بالغ شد. در سال ۲۰۲۵ صادرات غیرنفتی ایران به عمان ۷۸۰ میلیون دلار و واردات از عمان ۳۷۳ میلیون دلار بوده که مجموع مبادلات را به یک میلیارد و ۱۵۳ میلیون دلار رسانده است.
در پنج ماهه نخست سال ۲۰۲۶، ارزش تجارت عمان با ایران ۵۷۲ میلیون دلار اعلام شد که نسبت به مدت مشابه سال قبل افت ۲ درصدی داشته است. صادرات ایران به عمان در این دوره به ۱۱۷ میلیون دلار رسید که افت ۶۱ درصدی را نشان میدهد، در حالی که ایران در ماههای ژانویه تا می سال قبل حدود ۳۰۰ میلیون دلار کالا به عمان صادر کرده بود. در همین دوره، واردات ایران از عمان فقط ۵ میلیون دلار بوده است. نکته قابل توجه آنکه صادرات مجدد عمان به ایران در این مدت رشد ۱۲۷ درصدی داشته و به ۱۳۴ میلیون دلار رسیده و ایران دومین مقصد صادرات مجدد عمان با ۱۷ درصد از کل این صادرات بوده است.
مهمترین دستاورد حقوقی در روابط دو کشور، امضای موافقتنامه تجارت ترجیحی در تاریخ ۲۷ مه ۲۰۲۵ در مسقط است که با فرمان سلطانی شماره ۷۱/۲۰۲۵ تصویب شد. این موافقتنامه اهداف کلیدی متعددی را دنبال میکند که از جمله مهمترین آنها میتوان به کاهش و حذف تعرفههای گمرکی بر کالاهای با منشأ ملی، رفع موانع غیرتعرفهای محدودکننده جریان تجارت، سازماندهی مکانیزمهای تبادل تجاری در چارچوبی قانونی و تقویت سرمایهگذاریهای مشترک در بخشهایی نظیر صنعت، لجستیک، کشاورزی و پتروشیمی اشاره کرد. در جریان سفر رئیسجمهور ایران به مسقط در مه ۲۰۲۵ نیز ۱۸ سند همکاری در زمینههای مختلف از جمله همکاریهای گمرکی، سرمایهگذاری، زمینشناسی و اکتشافات معدنی و توسعه شهرکهای صنعتی به امضا رسید. مقامات دو کشور هدفگذاری کردهاند که حجم مبادلات تجاری را به ۲۰ میلیارد دلار برسانند.
امارات؛ بزرگترین شریک تجاری اما آسیبپذیر
امارات متحده عربی به عنوان دومین شریک تجاری بزرگ ایران در جهان پس از چین و بزرگترین شریک تجاری تهران در جهان عرب و خلیج فارس شناخته میشود. حجم تجارت غیرنفتی دو کشور در سالهای اخیر بین ۲۷ تا ۲۹.۱ میلیارد دلار در سال متغیر بوده و دو طرف پیشتر برنامههایی برای افزایش این رقم به ۳۰ میلیارد دلار اعلام کرده بودند. بر اساس دادههای سازمان تجارت جهانی، تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ میلیارد دلار بوده که ایران حدود ۲۱ میلیارد دلار کالا از امارات وارد کرده و امارات نیز حدود ۷ میلیارد دلار از ایران واردات داشته است. در ۱۱ ماه از دوره ۲۰۲۴-۲۰۲۵، صادرات غیرنفتی امارات به ایران حدود ۱۹.۱ میلیارد دلار و صادرات ایران به امارات ۶.۶ میلیارد دلار بوده است.
ترکیب کالاهای صادراتی ایران به امارات عمدتاً شامل سوختهای معدنی و روغنها با ۶۹ درصد، مواد شیمیایی آلی با ۷.۶ درصد، مس و مصنوعات آن با ۶.۶ درصد، آهن و فولاد با ۴.۳ درصد و میوههای خوراکی و آجیل با ۳.۱ درصد است. امارات به عنوان یک هاب تجاری و مالی، نقش بیبدیلی در تأمین کالا و ارتباط ایران با بازارهای جهانی ایفا میکند. بسیاری از استانهای ایران از این مسیر با اقتصاد جهانی در ارتباط هستند. در ۱۰ ماه نخست سال مالی ۲۰۲۵، ایران حدود ۱۴.۸ میلیارد دلار کالا از امارات وارد کرده که ۳۰ درصد از کل واردات ایران را تشکیل میدهد.
با این حال، وابستگی شدید به مسیر تجاری امارات، آسیبپذیریهای جدی برای #اقتصاد_ایران ایجاد کرده است. در اوت ۲۰۲۶، امارات اعلام کرد که تمام فعالیتهای تجاری و مبادلات مالی با ایران را تا اطلاع ثانوی تعلیق کرده است. این تصمیم که در پی تشدید تنشهای منطقهای اتخاذ شد، ضربه سنگینی به روابط تجاری دو کشور وارد کرد. برای تهران، تداوم این تعلیق میتواند بسیار damaging باشد و تلاشهای واشنگتن برای منزوی کردن اقتصادی ایران را تقویت کند. این رویداد نشان داد که despite روابط تجاری گسترده، تصمیمات سیاسی میتواند به سرعت این روابط را مختل کند و اهمیت یافتن مسیرهای جایگزین تجاری را برجسته ساخت.
قطر؛ تجارتی محدود اما رو به رشد
روابط تجاری ایران و قطر در مقایسه با امارات و عمان در سطحی محدودتر قرار دارد، اما روند رشد تدریجی و امیدوارکنندهای را نشان میدهد. بر اساس آمار گمرک ایران، صادرات غیرنفتی ایران به قطر در ۱۰ ماه نخست سال ایرانی ۱۴۰۴ یعنی از مارس ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶ با رشد ۳۴ درصدی در وزن و ۸ درصدی در ارزش نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۱۲۲ میلیون دلار رسید. حدود ۵۸۰ هزار تن کالا به ارزش بیش از ۱۲۲ میلیون دلار از ایران به قطر صادر شد، در حالی که این رقم در دوره مشابه سال قبل ۴۳۲ هزار تن به ارزش ۱۱۳ میلیون دلار بود. رشد سریعتر حجم نسبت به ارزش نشان میدهد که بخش عمدهای از افزایش صادرات ناشی از کالاهای با ارزش افزوده متوسط یا پایین و وزن فیزیکی قابل توجه بوده است. با این حال، افزایش پایدار صادرات نشاندهنده تقویت جایگاه ایران در بازار قطر است.
در سمت واردات، محمولههای قطر به ایران به شدت کاهش یافت. ایران حدود ۱۰۱ هزار تن کالا به ارزش تقریبی ۱۱۱ میلیون دلار در این دوره وارد کرد که نسبت به ۱۴۵ هزار تن به ارزش ۱۷۵ میلیون دلار سال قبل، افت ۳۰ درصدی در وزن و ۳۷ درصدی در ارزش را نشان میدهد. کالاهای وارداتی عمدتاً شامل مواد اولیه صنعتی، خوراک دام، قطعات ماشینآلات و برخی مواد شیمیایی بوده است. در نتیجه افزایش صادرات و کاهش واردات، ایران در دوره ۱۰ ماهه مازاد تجاری حدود ۱۱ میلیون دلاری با قطر ثبت کرد، در حالی که در دوره مشابه سال قبل ۶۲ میلیون دلار کسری تجاری داشت.
ترکیب کالاهای صادراتی ایران به قطر عمدتاً شامل محصولات کشاورزی و غذایی مانند تخممرغ، گوجهفرنگی، هندوانه، خشکبار و شیر خشک صنعتی و همچنین مصالح ساختمانی نظیر سیمان، کلینکر، سنگ ساختمانی و کفپوش است. نزدیکی جغرافیایی و دسترسی دریایی، هزینههای حملونقل رقابتی بهویژه برای کالاهای فسادپذیر فراهم کرده است. علاوه بر تجارت مستقیم، تخمین زده میشود که حدود ۲۰۰ میلیون دلار کالا از جمله شمش فولاد و قیر به صورت غیرمستقیم از طریق کشورهای واسطه مانند عمان و امارات مبادله میشود. سفیر قطر در تهران نیز آمادگی کشورش را برای توسعه و تسهیل مبادلات تجاری و گمرکی با ایران اعلام کرده و دو طرف در حال کار بر روی امضای توافقنامه تبادل الکترونیکی دادههای گمرکی هستند.
بحرین؛ پایینترین سطح مبادلات تجاری
بحرین در میان چهار کشور مورد بررسی، کمترین حجم مبادلات تجاری با ایران را دارد و روابط اقتصادی دو کشور در سطحی بسیار محدود قرار گرفته است. بر اساس دادههای منتشر شده، صادرات بحرین به ایران ۲۳.۱ میلیون دلار و واردات این کشور از ایران تنها ۶۴۸ هزار دلار بوده است. این ارقام در مقایسه با میلیاردها دلار تجارت ایران با امارات و عمان، سهم ناچیزی را نشان میدهد و بحرین را به حاشیهایترین شریک تجاری ایران در منطقه خلیج فارس تبدیل کرده است. سهم بحرین از کل تجارت خارجی ایران حدود ۰.۰۱ درصد برآورد میشود که نشاندهنده سطح بسیار پایین تعاملات اقتصادی است.
روابط تجاری ایران و بحرین تحت تأثیر تنشهای سیاسی و امنیتی منطقهای به شدت محدود شده است. در اوت ۲۰۲۶، نمایندگان پارلمان بحرین خواستار قطع کامل روابط با ایران و ممنوعیت واردات کالاهای ایرانی شدند و از دولت خواستند روابط سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی و ورزشی با تهران را پایان دهد. این درخواستها نشاندهنده فضای سیاسی نامساعد برای توسعه همکاریهای اقتصادی میان دو کشور است. با این حال، گزارشهایی از رشد جزئی صادرات ایران به بحرین از ۷ به ۱۱ میلیون دلار در دورههای اخیر منتشر شده است. در حوزه پتروشیمی نیز فرصتهایی برای همکاری مشترک میان دو کشور شناسایی شده است، اما تحقق این فرصتها نیازمند بهبود روابط سیاسی و رفع موانع موجود است.
با توجه به حجم ناچیز مبادلات و فضای سیاسی حاکم، به نظر نمیرسد در کوتاهمدت تحول چشمگیری در روابط تجاری ایران و بحرین رخ دهد. سهم بحرین از تجارت خارجی ایران حتی در مقایسه با قطر که آن نیز حجم محدودی دارد، بسیار پایینتر است و این کشور در استراتژی تجاری ایران در منطقه جایگاه حاشیهای دارد.
جمعبندی و چشمانداز مقایسهای
مقایسه مراودات تجاری ایران با چهار کشور عمان، امارات، قطر و بحرین نشاندهنده الگویی بسیار نامتوازن در روابط اقتصادی ایران با همسایگان جنوبی خود است. امارات با حجم تجارت نزدیک به ۳۰ میلیارد دلار در سال، به تنهایی بیش از ۹۰ درصد کل تجارت ایران با این چهار کشور را تشکیل میدهد و نقش یک هاب تجاری و مالی حیاتی را برای اقتصاد ایران ایفا میکند. با این حال، تعلیق تجارت از سوی امارات در اوت ۲۰۲۶ نشان داد که این وابستگی، شکنندگیهای جدی دارد و میتواند به سرعت به یک تهدید اقتصادی تبدیل شود. عمان با حجم تجارت حدود ۱.۳ تا ۲ میلیارد دلار و با تکیه بر اعتماد سیاسی و موافقتنامه تجارت ترجیحی، به مسیر امنتر و پایدارتری برای توسعه تجارت تبدیل شده است. این کشور به عنوان دروازهای مطمئن برای دسترسی ایران به بازارهای منطقه و فراتر از آن شناخته میشود.
قطر با حجم تجارت حدود ۲۶۵ میلیون دلار و روند رو به رشد، پتانسیل گسترش بیشتری دارد، اما همچنان در سطحی پایینتر از ظرفیتهای واقعی قرار دارد. بحرین نیز با حجم مبادلات ناچیز و فضای سیاسی نامساعد، کمترین سهم را در تجارت خارجی ایران در منطقه دارد. به نظر میرسد استراتژی بلندمدت ایران، کاهش وابستگی به امارات و تقویت پیوندهای تجاری با عمان به عنوان شریک استراتژیک، و همچنین توسعه تدریجی روابط با قطر باشد. تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و کاهش آسیبپذیری در برابر تصمیمات سیاسی، از اولویتهای اساسی سیاست تجاری ایران در قبال کشورهای حاشیه خلیج فارس محسوب میشود.