چرا مصرف‌کنندگان ایرانی از کیفیت لوازم خانگی داخلی ناراضی هستند؟
صنعت لوازم خانگی تولید داخل ایران طی پنج سال گذشته از سهم کمتر از ۱۵ درصدی بازار به سهم ۷۵ تا ۸۰ درصدی رسیده و تولید از ۸ به ۲۰ میلیون دستگاه افزایش یافته است. داخلی‌سازی به ۷۰ درصد رسیده و صادرات از مرز ۳۴۰ میلیون دلار عبور کرده است. با این حال، قاچاق ۲ میلیارد دلاری، نارضایتی بخشی از مصرف‌کنندگان از کیفیت و خدمات پس از فروش، و قیمت‌های نامتناسب، چالش‌های اصلی این صنعت هستند. مصرف‌کنندگان خواستار آزادسازی واردات برای ایجاد رقابت و بهبود کیفیت لوازم خانگی داخلی هستند.
صنعت لوازم خانگی تولید داخل ایران طی پنج سال گذشته دستخوش تحولی بنیادین شده است. تا پیش از سال ۱۳۹۷، بیش از ۸۵ درصد بازار در اختیار نام‌های تجاری خارجی بود و سهم تولیدکنندگان داخلی از لوازم خانگی به کمتر از ۱۵ درصد می‌رسید. اما ممنوعیت واردات، خروج برندهای کره‌ای و سرمایه‌گذاری گسترده داخلی، معادله بازار را کاملاً دگرگون کرد. تولید لوازم خانگی از حدود ۸ میلیون دستگاه در سال ۱۳۹۷ به بیش از ۲۰ میلیون دستگاه در سال ۱۴۰۳ رسید و صادرات نیز از مرز ۳۴۰ #میلیون_دلار عبور کرد. این جهش کمی، پرسش‌های مهمی درباره کیفیت، قیمت و تجربه واقعی مصرف‌کنندگان ایجاد کرده است.
تحول ساختاری صنعت لوازم خانگی ایران
صنعت لوازم خانگی ایران با گردش مالی حدود ۷ میلیارد دلار و سهم قابل‌توجهی از اشتغال صنعتی، یکی از بزرگ‌ترین صنایع مصرفی کشور محسوب می‌شود. پیش از سال ۱۳۹۷، دو برند کره‌ای سامسونگ و الجی توانسته بودند سهم ۶۵ درصدی از بازار لوازم خانگی ایران را به خود اختصاص دهند و در برخی زیرگروه‌ها مانند یخچال و فریزر، این سهم به ۹۰ درصد می‌رسید. برندهای ژاپنی مانند سونی و پاناسونیک نیز در دهه‌های قبل جایگاه مهمی داشتند، اما به تدریج جای خود را به رقبای کره‌ای دادند.
با اعمال ممنوعیت واردات لوازم خانگی در سال ۱۳۹۷ توسط شورای هماهنگی اقتصادی سران قوا، فضای بی‌سابقه‌ای برای تولیدکنندگان داخلی ایجاد شد. خلأ ناشی از خروج برندهای خارجی، انگیزه‌ای قوی برای سرمایه‌گذاری در خطوط تولید داخلی فراهم کرد. تولیدکنندگان داخلی توانستند سهم خود از بازار لوازم خانگی را از کمتر از ۱۵ درصد به ۷۵ تا ۸۰ درصد افزایش دهند. در گروه‌هایی مانند یخچال فریزر و ماشین لباسشویی، سهم تولید داخل حتی به ۹۰ درصد رسیده است.
داخلی‌سازی قطعات نیز روند صعودی چشمگیری داشته است. عمق ساخت داخل در صنعت لوازم خانگی از حدود ۵۰ درصد به ۷۰ درصد رسیده و وابستگی ارزی صنعت از ۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۷ به کمتر از ۱.۵ میلیارد دلار کاهش یافته است. این کاهش ارزبری، در شرایط محدودیت‌های ارزی، دستاورد مهمی برای اقتصاد کشور محسوب می‌شود.
سهم بازار برندهای داخلی و خارجی
برندهای اصلی داخلی لوازم خانگی ایران در پنج سال گذشته توانسته‌اند جایگاه خود را تثبیت کنند. گروه صنعتی انتخاب با برند اسنوا بزرگ‌ترین تولیدکننده لوازم خانگی ایران است و زیرمجموعه‌هایی چون گلدیران، مادیران و بوتان در رتبه‌های بعدی قرار دارند. پارس خزر، پاکشوما، آبسال، پارس الکتریک و زیرووات نیز از دیگر برندهای شناخته‌شده بازار لوازم خانگی هستند.
در مقابل، سهم برندهای خارجی از بازار لوازم خانگی ایران به شدت کاهش یافته است. تا پیش از سال ۱۳۹۷، بیش از ۶۰ تا ۸۵ درصد بازار در اختیار برندهای خارجی بود، اما امروز تنها حدود ۵ درصد از بازار لوازم خانگی سهم برندهای خارجی است. این سهم اندک نیز عمدتاً به صورت قاچاق وارد می‌شود و شامل محصولات برندهای چینی، کره‌ای و ترکی است. قاچاق لوازم خانگی با ارزشی حدود ۲ میلیارد دلار در سال، معادل ۳۰ تا ۴۰ درصد بازار، بزرگ‌ترین تهدید برای تولیدکنندگان قانونی داخلی محسوب می‌شود.
کالاهای قاچاق به دلیل حذف هزینه‌های گمرکی، #بیمه و مالیات، گاهی ارزان‌تر از محصولات باکیفیت ایرانی عرضه می‌شوند و رقابت ناعادلانه‌ای را علیه تولیدکنندگان داخلی رقم می‌زنند. برندهای کره‌ای مانند الجی و سامسونگ همچنان در ذهن بسیاری از مصرف‌کنندگان ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارند و تقاضا برای محصولات آن‌ها از طریق بازارهای غیررسمی ادامه دارد.
نظرات مصرف‌کنندگان درباره کیفیت و قیمت لوازم خانگی داخلی
نظرات و تجربه مصرف‌کنندگان درباره لوازم خانگی تولید داخل، تصویری دوگانه و پیچیده ارائه می‌دهد. از یک سو، نظرسنجی‌های رسمی از رشد رضایت حکایت دارند. نظرسنجی وزارت صمت نشان می‌دهد میزان رضایت مصرف‌کنندگان از محصولات ایرانی به حدود ۸۰ درصد رسیده است. مرکز آمار ایران نیز رضایت از تولیدات لوازم خانگی را از ۶۸ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۷۶ درصد در سال ۱۴۰۱ رسانده است. انجمن صنایع لوازم خانگی حتی سطح رضایت از کیفیت را ۹۳ درصد گزارش کرده است.
اما تجربه میدانی و نظرات ثبت‌شده مصرف‌کنندگان، روایتی متفاوت ارائه می‌دهد. بسیاری از شهروندان نسبت به نحوه قیمت‌گذاری لوازم خانگی ایرانی انتقاد جدی دارند. یکی از مصرف‌کنندگان می‌گوید: «لوازم خانگی ایرانی اصلاً کیفیت نداره. یخچال فریزر ایرانی خریدم؛ تو دو سال ۱۰ مرتبه خراب شد.» مصرف‌کننده دیگری از مشهد گزارش می‌دهد که دستگیره یخچال در همان ابتدا شکست، اما شرکت ابتدا گفت تحت گارانتی است و بعداً آن را رد کرد.
مشکل خدمات پس از فروش نیز یکی از اصلی‌ترین گلایه‌های مصرف‌کنندگان لوازم خانگی است. نبود کالای باکیفیت و گرانی سرسام‌آور به افزایش ۱۵ درصدی تقاضا برای تعمیر منجر شده است. نایب رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم خانگی تهران تأیید می‌کند که شمار افرادی که با اطلاع از هزینه تعمیر، از تعمیر کالای خود منصرف می‌شوند، صعودی است.
پژوهشی بر پایه متن‌کاوی نظرات مشتریان سه برند داخلی اسنوا، پاکشوما و پارس خزر نشان می‌دهد بیشترین نارضایتی به ترتیب شامل خرابی محصول، تناسب قیمت با عملکرد، کیفیت ساخت، خدمات پس از فروش، کارایی و طراحی است. از سوی دیگر، نظرسنجی دیگری نشان می‌دهد ۵۳ درصد مشارکت‌کنندگان، دلایل گرایش به محصولات داخلی را به ترتیب قیمت پایین‌تر، حمایت از تولید ملی، امکان خرید اقساطی و کیفیت عنوان کرده‌اند.
بخش قابل‌توجهی از مصرف‌کنندگان خواستار آزادسازی واردات لوازم خانگی به‌عنوان راهی برای ایجاد رقابت و بهبود کیفیت هستند. بسیاری اعلام کرده‌اند که نبود رقابت، تولیدکنندگان داخلی را به «جولانگاه» تبدیل کرده و قیمت‌ها نسبت به سه سال پیش تا چهار برابر افزایش یافته است. برخی نیز از تأخیر در ازدواج یا اختلافات خانوادگی به دلیل قیمت‌های سرسام‌آور لوازم خانگی خبر داده‌اند. یکی از شهروندان می‌گوید: «کولر گازی اینورتر ایرانی قیمتش سی تا چهل درصد گران‌تر از نوع چینی قاچاق هست.»
قطب‌های تولید لوازم خانگی در ایران
صنعت لوازم خانگی ایران در چند استان و شهر بزرگ متمرکز است که هر کدام تخصص و مزیت‌های خاص خود را دارند. تهران، تبریز، مشهد و اصفهان در رتبه‌های برتر تولید قطعات و انواع محصولات لوازم خانگی کشور قرار دارند.
تبریز و استان آذربایجان شرقی نقشی محوری در تولید لوازم خانگی ایفا می‌کنند. هم‌اکنون تبریز در تولید انواع اجاق گاز، یخچال و کولر و قطعات لوازم خانگی در کشور پیشرو است و نزدیک به یک‌هزار واحد تولید قطعه و لوازم خانگی در این استان فعال هستند. منطقه صنعتی کجووار آذربایجان شرقی نیز به «چین ایران» معروف شده و به‌عنوان قطب تولید لوازم خانگی شناخته می‌شود. حدود ۷۰ درصد قطعات لوازم خانگی کشور در داخل و عمدتاً در این چهار استان تولید می‌شود.
اصفهان به دلیل موقعیت جغرافیایی، زیرساخت‌های صنعتی و نیروی کار ماهر، همواره در صدر تولیدکنندگان داخلی قرار داشته و امروز به یکی از مراکز اصلی برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی لوازم خانگی تبدیل شده است. مشهد نیز به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید و توزیع لوازم خانگی در شرق کشور شناخته می‌شود. در مجموع حدود ۵۶۰ واحد تولیدی دارای پروانه در استان‌های خراسان، اصفهان، تهران و آذربایجان شرقی فعال هستند.
چالش‌های پیش روی صنعت لوازم خانگی داخلی
صنعت لوازم خانگی تولید داخل با چالش‌های متعددی دست و پنجه نرم می‌کند که مهم‌ترین آن‌ها قاچاق گسترده است. ارزش سالانه قاچاق لوازم خانگی به ایران حدود ۱.۵ تا ۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود. این کالاها بدون خدمات پس از فروش و بدون پرداخت عوارض وارد بازار می‌شوند و رقابت ناعادلانه‌ای را علیه تولیدکنندگان قانونی رقم می‌زنند.
تأمین مواد اولیه نیز چالشی جدی است. قیمت مواد اولیه داخلی مانند فولاد و محصولات پتروشیمی گاهی از قیمت جهانی بالاتر می‌رود و رقابت‌پذیری تولیدکنندگان را دشوار می‌کند. قطعی‌های فصلی برق و گاز نیز تأثیر مستقیمی بر روند تولید لوازم خانگی دارد. ناترازی انرژی با قطعی مکرر گاز و برق، تعدد سامانه‌ها در ثبت سفارش مواد اولیه و طولانی بودن فرایند تخصیص ارز از جمله مشکلات عدیده تولیدکنندگان است.
رکود و کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان نیز بازار لوازم خانگی را با بحران مواجه کرده است. جهش ۲ برابری قیمت لوازم خانگی طی یک سال اخیر، خریداران محصولات نو را روانه بازار دست دوم فروشی کرده و تقاضا برای خرید لوازم خانگی دست دوم را دست‌کم ۴۰ درصد افزایش داده است. این روند نشان‌دهنده عمق فشار اقتصادی بر خانوارها و تغییر الگوی مصرف آن‌هاست.
ابهام در سیاست‌های وارداتی نیز فضای عدم‌قطعیت برای تولیدکنندگان ایجاد کرده است. عدم تمدید ماده ۱۶ قانون حداکثر استفاده از توان تولید داخل در برنامه هفتم توسعه، احتمال بازگشت واردات رسمی لوازم خانگی را مطرح کرده است. این موضوع می‌تواند سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در صنعت لوازم خانگی داخلی را با خطر مواجه کند.
چشم‌انداز و جمع‌بندی
صنعت لوازم خانگی تولید داخل ایران در پنج سال گذشته مسیری پرفراز و نشیب را طی کرده است. از وابستگی شدید به برندهای خارجی تا رسیدن به خودکفایی نسبی و سهم ۷۵ تا ۸۰ درصدی از بازار، دستاوردی قابل توجه محسوب می‌شود. تولید لوازم خانگی از ۸ میلیون به ۲۰ میلیون دستگاه رسیده، داخلی‌سازی به ۷۰ درصد افزایش یافته و صادرات نیز رشد چشمگیری داشته است.
با این حال، چالش‌های جدی مانند قاچاق گسترده، کیفیت ناپایدار برخی محصولات، نارضایتی بخشی از مصرف‌کنندگان از خدمات پس از فروش و سیاست‌های متناقض دولتی، مسیر تثبیت این دستاوردها را دشوار کرده است. نظرسنجی‌های رسمی از رضایت ۸۰ تا ۹۳ درصدی حکایت دارند، اما تجربه میدانی بسیاری از مصرف‌کنندگان لوازم خانگی تصویری متفاوت نشان می‌دهد.
آینده این صنعت به تعادل میان حمایت از تولید داخلی، مبارزه مؤثر با قاچاق و ایجاد فضای رقابتی سالم بستگی دارد. آزادسازی تدریجی واردات همراه با نظارت بر کیفیت و قیمت، می‌تواند انگیزه‌ای برای ارتقای محصولات داخلی ایجاد کند. بدون رقابت واقعی، خطر رکود کیفیت و افزایش قیمت‌های نامتناسب وجود دارد. مصرف‌کنندگان لوازم خانگی نیز خواستار حق انتخاب بیشتر و محصولاتی باکیفیت‌تر با قیمت منصفانه هستند.
در نهایت، صنعت لوازم خانگی ایران برای تبدیل شدن به یک صنعت بالغ و رقابت‌پذیر در سطح منطقه‌ای، نیازمند سرمایه‌گذاری در فناوری، ارتقای استانداردهای کیفیت، تقویت خدمات پس از فروش و شفافیت در سیاست‌گذاری است. تجربه پنج سال گذشته نشان می‌دهد که تولیدکنندگان داخلی ظرفیت رشد و نوآوری دارند، اما بدون فضای رقابتی سالم و حمایت‌های هدفمند، این ظرفیت ممکن است شکوفا نشود.